Хадис ғалымдарының хронологиясы

Хадис ғылымында сол сала мамандарының туып және дүниеден қайтқан жылдарына үлкен мән беріледі. Әли бин Медини айтқандай:

Хадистің мән мағынасын түсіну бұл білімнің жартысы. Екінші жартысы - бұл сол хадисті жеткізгендер жайында түсінікке ие болу. 

Осы сөздерді бір топ яһудилер Пайғамбар, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, Хайбар тұрғындарын жизя салығын төлеуден босатқаны жайында құжат ұсынған оқиға аясында мысал келтірейік. Мемлекет басшысы құжатты алып оны Хатыб әл-Бағдадиге тексеруге береді. Ол сол құжатпен танысып оның жалған екенін айтты. Бұндай шешімнің себебі жайында сұралғанда ол былай деді:

- Бұл жерде Муғауия, оған Алла разы болсын, куәлігі келтірілген. Алайда ол Исламды Мекке фатх қылынғаннан кейін қабылдаған, ал Хайбар бұған дейін һижри жетінші жылы алынған. Сондай-ақ бұл құжатта Сағид бин Муаздың, оған Алла разы болсын, куәлігі келтірілген, бірақ ол Хайбарға дейін екі жыл бұран курейзилермен болған шайқаста шахид болған.

Төменде мухаддистердің (һижри жыл санауы бойынша) дүниеге келген және дүниеден өткен жылдары жинақталып келтірілген.

№	Аты-жөні	Кітаптары	Жылдар	Қала	Мемлекет
ЕКІНШІ ҒАСЫР (719–816 ж. б. з.)
1	Шааби	Таляк	ж. 19–103	Куфа
2	Ибн Сирин		33–110	Басра
3	Ибн Шихаб Зухри	Магази	ж. 50–124	Медина
4	Ибн Джурейдж	Муснад	80–150	Мекке
5	Мамар ибн Рашид	Жәми	95–153	Басра и др.
6	Шуғба		82–160	Басра
7	Суфян Саури	Жәми	97–161	Куфа, Басра
8	Малик ибн Анас	Муватта	93–179	Медина
9	Абдулла ибн Мубарак	Зухд	118–181	Мерв, Хамадан
10	Ваки ибн Джаррах	Зухд	129–197	Куфа
11	Суфян ибн Уяйна	Жәми	107–198	Куфа, Мекке
12	Яхья Каттан		120–198	Басра
13	Абдурахман ибн Махди		135–198	Басра
ҮШІНШІ ҒАСЫР (816–913 ж. б. з.)
1	Таялиси	Муснад	133–204	Басра
2	Абдураззак	Мусаннаф	126–211	Сана
3	Абдулла ибн Зубейр Хумейди	Муснад	д. 219	Мекке
4	Әбу Убайд Қасим	Амуал, Ғариб мусаннаф	157–224	Герат, Бағдат, Тартус
5	Ибн Саад	Табакат кубра	168–230	Басра, Бағдат
6	Яхья ибн Маин	Тарих уа илял	158–233	Бағдат
7	Әли ибн Медини	Илял, Асма уа куна	161–234	Басра
8	Ибн Әби Шейба	Мусаннаф	159–235	Куфа
9	Исхак ибн Рахауайх	Муснад	161–238	Мерв, Нишапур
10	Ахмад ибн Ханбал	Муснад, Зухд	164–241	Бағдат
11	Дарими	Сунан	181–255	Самарқант
12	Бухари	Сахих	194–256	Бұхара
13	Зухли	Зухрият	172–258	Нишапур
14	Муслим	Сахих, Тамьиз	204–261	Нишапур
15	Әбу Зура Рази	Асмау дуафа	200–264	Рей
16	Ибн Маджа	Сунан	209–273	Казуин
17	Әбу Дауд	Сунан, Марасил	202–275	обл. Систан, Басра
18	Баки ибн Махляд Андалуси	Муснад	201–276	Қордова
19	Әбу Хатим Рази	Табакат табиин	195–277	Рей
20	Тирмизи	Сунан, Шамаил	209–279	Термез
21	Баззар	Муснад	210–292	Басра
ТӨРТІНШІ ҒАСЫР (913–1010 ж. б. з.)
1	Насаи	Муджтаба, Сунан	215–303	Наса ж. б.
2	Әбу Яля Маусили	Муснад	210–307	Мосул
3	Дуләби	Куна уа асма	224–310	Дуләб
4	Ибн Жарир Табари	Тахзиб асар уа сунан	224–310	Амоль, Бағдат
5	Ибн Хузейма	Сахих	223–311	Нишапур
6	Әбу Ауана Исфараини	Мустахрадж	к. 230–316	Әсферайен
7	Тахауи	Шарх маани асар	239–321	Таха
8	Әбу Жафар Укайли	Дуафа	д. 322	Мекке
9	Ибн Әби Хатим	Жарх уа тағдил, Илял хадис	240–327	Рей
10	Ибн Сакән	Сахих	294–353	Бағдат және б.
11	Ибн Хиббан	Сахих, Сикат	270–354	Буст
12	Табарани	Муджам	260–360	Тверия, Исфахан
13	Аджурри	Шариат фи сунна	280–360	Аджурр, Бағдат, Мекке
14	Рамахурмузи	Мухаддис фасил	ж. 265–360	Рамхормоз
15	Ибн Әди	Камил фи марифат дуафа	277–365	Ғорған
16	Әбу Шейх ибн Хаян	Азама, Сунна	274–369	Исфахан
17	Әбу Бакр Исмаили	Мустахрадж аля «Сахих» Бухари	277–371	Ғорған
18	Әбу Ахмад Хаким Кабир	Иләл, Асма уа куна	285–378	Нишапур
19	Ибн Шахин	Таргиб фи фадаил амал	297–385	Бағдат
20	Даракутни	Сунан, Иләл	305–385	Бағдат
21	Ибн Манда	Тасмият машаих	310–395	Исфахан
БЕСІНШІ ҒАСЫР (1010–1107 ж. б. з.)
1	Әбу Масуд Димашқи	Атраф сахихайн, Аджуиба	д. 401	Димашқ
2	Хаким	Мустадрак	321–405	Нишапур
3	Әбу Бакр Баркани	Суаләт	336–425	Хорезм, Бағдат
4	Әбу Нуайм	Хильят аулия, Даләил нубувва	336–430	Исфахан
5	Ибн Хазм	Мухалля, Маратиб иджма	384–456	Қордова
6	Байхақи	Сунан кубра, Шуаб иман	384–458	Байхақ
7	Ибн Абдилбарр	Тамхид, Истизкар	368–463	Шатиуа
8	Хатыб Бағдади	Тарих Бағдад, Кифая	392–463	Бағдат
9	Әбу Уалид Баджи	Истифа, Ихкам фусул	403–474	Бежа
10	Ибн Макуля	Икмал фи раф иртияб	421–ж.475	Ұқбара
11	Әбу Абдулла Хумейди	Жәмғ байна сахихайн	420–488	Мальорка, Бағдат
АЛТЫНШЫ ҒАСЫР (1107–1204 ж. б. з.)
1	Әбу Фадл Мақдиси	Шурут аимма ситта	448–507	Құдс
2	Әбу Шуджа Дайләми	Фирдаус ахбар би масур хитоб	554–509	Хамадан
3	Бағауи	Шарх сунна, Масабих сунна	ж. 436–516	Бағшур
4	Әбу Бакр ибн Араби	Аридат ахуази, Ахкәм Құран	468–543	Севилья
5	Йиәд	Илма, Икмал муғлим	476–544	Сеута
6	Әбу Мансур Дайләми	Муснад фирдаус	483–558	Хамадан
7	Самғани	Ансаб	506–562	Мерв
8	Ибн Асакир	Тарих Димашқ	499–571	Димашқ
9	Әбу Тахир Силәфи	Муджам машьяха Исбахан	472–576	Исфахан, Александрия
10	Абдулхақ Ишбили	Жәмғ байна сахихайн	510–581	Беджая
11	Хазими	Итибар фи насих уа мансух	548–584	Хамадан
12	Әбу Фарадж ибн Жәузи	Мавдуат, Илял мутанахия	510–597	Бағдат
ЖЕТІНШІ ҒАСЫР (1204–1301 ж. б. з.)
1	Абдулғани Мақдиси	Камал фи асма риджал	541–600	Құдс
2	Маджуддин ибн Асир	Жәми усул, Нихая	544–606	Джизре, Мосул
3	Әбу Хасан ибн Каттан	Баян уахам уа ильхам	562–628	Қордова, Фес
4	Әбу Бакр ибн Нукта	Такйид, Зайл икмал	579–629	Бағдат
5	Иззуддин ибн Асир	Усд ғоба, Камил фи тарих	555–630	Джизре
6	Зияуддин Мақдиси	Мухтара, Фадаил амал	569–643	Димашқ
7	Ибн Салях	Улум хадис	577–643	Мосул Димашқ
8	Әбу Аббас Қуртуби	Муфхим	578–656	Қордова
9	Мунзири	Таргиб уа тархиб	581–656	Қаир
10	Әбу Шамах Мақдиси	Хутбат китаб муаммал	599–665	Димашқ
11	Науауи	Рияд салихин, Азкар	631–676	Науа
12	Насыруддин ибн Мунаир	Мутауари алә тараджим Бухари	620–683	Александрия
13	Зейнуддин ибн Мунаир	Шарх жәми «Сахих» лил Бухари	629–695	Александрия
СЕГІЗІНШІ ҒАСЫР (1301–1398 ж. б. з.)
1	Ибн Дақиқ Ид	Шарх илмам, Ихкәм ахкәм	625–702	Кус
2	Бадруддин ибн Жамаа	Манхал рауи	639–733	Хама
3	Ибн Саид Нас	Нафх шази, Уюн асар	671–734	Қаир
4	Әбу Хаджадж Миззи	Тухфат ашра, Тахзиб камал	654–742	Хәләб, Димашқ
5	Тиби	Кәшиф ан хакаик сунан	д. 743	Тебриз
6	Мұхаммед ибн Абдилхади	Танких тахкик, Фадаил Шам	705–744	Димашқ
7	Захаби	Мизан итидал, Тазкират хуффаз	673–748	Димашқ
8	Ибн Туркумани	Жәухар Наки, Бахджат ариб	683–750	Қаир
9	Такиуддин Субки	Шифа сикам, Сайф сакил	683–756	Субк, Димашқ
10	Аляи	Жами тахсил	694–761	Димашқ, Құдс
11	Жамалуддин Зейляи	Насб рая, Исаф	ж. 720–762	Қаир
12	Әбу Абдулла Муғләтай	Икмал тахзиб камал	689–762	Қаир
13	Софади	Уафи би уафаят	696–764	Сафед, Димашқ
14	Таджуддин Субки	Табакат шафия кубра	727–771	Қаир, Димашқ
15	Ибн Касир	Жами масанид уа сунан	700–774	Мидждал, Димашқ
16	Заркаши	Нукат алә китаб Ибн Салях	745–794	Қаир
17	Ибн Рәжәб	Жәми улум уа хикам	736–795	Бағдат, Димашқ
ТОҒЫЗЫНШЫ ҒАСЫР (1398–1495 ж. б. з.)
1	Сиражуддин ибн Муляккин	Бадр мунир	723–804	Қаир
2	Сиражуддин Булкини	Махасим истилях	724–805	әл-Махалла-әл-Кубра
3	Зейнуддин Ирақи	Табсира уа тазкира	725–806	Қаир
4	Нуруддин Хайсами	Мәжма зауаид	735–807	Қаир
5	Әбу Зура ибн Ирақи	Тарх тасриб	762–826	Қаир
6	Убби	Икмал икмал муалим	д. 827	Тунис
7	Шихабуддин Бусири	Итхаф хияра махара	762–840	Әбусир
8	Мұхаммед ибн Уәзир Йамани	Ауасим уа кауасим	775–840	Сана
9	Ибрахим Сибт ибн Аджами	Табин, Балл химьян	753–841	Хәләб
10	Мұхаммед ибн Насыруддин Димашқи	Жәми асар, Итхаф салик	777–842	Димашқ
11	Ибн Хаджар Аскаляни	Фатх Бари, Нузхат назар	773–852	Қаир
12	Бадруддин Әйни	Умдат кари, Нухаб афкар	762–855	Ғазиантеп, Қаир
13	Әбу Фадл ибн Фахд	Ләхз әлхаз, Нихаят такриб	787–871	Асфун, Мекке
14	Такиуддин Шумунни	Әли рутба	801–872	Александрия, Қаир
15	Қасим ибн Қутлюбуға	Мунят әлмаи, Тадж тараджим	802–879	Қаир
16	Әбу Хасан Бикаи	Нукат уафия	809–885	обл. Бекаа
ОНЫНШЫ ҒАСЫР (1495–1592 ж. б. з.)
1	Шамсуддин Сахауи	Фатх Муғис, Дау ләми	831–902	Қаир
2	Суюти	Тадриб рауи, Бахр алләзи захар	849–911	Асют, Қаир
3	Касталләни	Иршад сари, Мауахиб ләдуния	851–923	Қаир
4	Әбу Яхья Закария Ансари	Фатх Баки, Фатх Алләм	ж. 823–926	Сунайка
5	Шамсуддин Мұхаммед Салихи	Субух худа уа рашад	д. 942	Димашқ
6	Мұхаммед ибн Тулун Димашқи	Захаир каср	880–953	Димашқ
7	Нуруддин ибн Аррак Кинани	Танзих шариат марфуа	907–963	Димашқ, Медина
8	Ибн Ханбали	Фар асис, Кафу асар	908–971	Хәләб
9	Ибн Хажар Хайтами	Фатауа хадисия	909–973	Әбу Хайтам
10	Аляуддин Әли Муттаки Хинди	Канз уммал	888–975	Бурханпур
11	Мұхаммед Фаттани	Маджма бихар ануар	913–986	Ғуджарат
12	Қутбуддин Нахрауали	Жәмғ байна кутуб ситта	917–990	Ғуджурат, Мекке
ОН БІРІНШІ ҒАСЫР (1592–1689 ж. б. з.)
1	Мулла Әли Қари	Миркат мафатих, Масну	ж. 930–1014	Герат, Мекке
2	Абдурауф Мунауи	Файд Кадир, Итхафат сания	952–1031	Қаир
3	Бурхануддин Ләкани	Када уатар, Бахджат махафил	ж. 970–1041	Ләкана
4	Абдулхақ Дехлеуи	Мукаддима фи мусталя хадис	959–1052	Дели
5	Омар Байкуни	Манзума байкуния	д. 1080	Димашқ
ОН ЕКІНШІ ҒАСЫР (1689–1786 ж. б. з.)
1	Ибрахим ибн Хасан Курани	Амам ли икоз химам	1025–1101	Шахран, Медина
2	Зуркани	Тальхисмакасидхасана	1055–1122	Қаир
3	Абдулла ибн Салим Басри	Дия сари, Имдад фи улув иснад	1049–1134	Мекке
4	Әбу Хасан Синди	Хауаши алә усул ситта	д. 1139	обл. Синд, Медина
5	Әбу Фида Аджлуни	Кәшф хафа уа музил илтибас	1087–1162	Аджлун, Димашқ
6	Абдулла Амаси	Наджа кари, Инаят Мунъим	1085–1167	Амасья
7	Мұхаммад Хашим Татауи	Факихат бустан, Итхаф акабир	1104–1174	обл. Татта
8	Ибн Химмат Димашқи	Танкит уа ифада	1091–1175	Димашқ
9	Мұхаммед Сағид Сунбул	Ауаил сунбулия	ж. 1100–1175	Мекке
10	Шах Уалиулла Дехлеуи	Худжатулла балига, Изалят хафа	1110–1176	Дели
11	Иззуддин Әмир Санани	Тавдих афкяр, Самарат назар	1099–1182	Сана
ОН ҮШІНШІ ҒАСЫР (1786–1883 ж. б. з.)
1	Муртаза Забиди	Итхаф садат муттакин	1145–1205	Белграм, Забид
2	Абдульазиз Фарихари	Кявсар наби, Нибрас	1209–1239	обл. Пенджаб
3	Абдульазиз Дехлеви	Уджаля нафиа	1159–1239	Дели
4	Мухаммад Шаукани	Найль автар, Бадр тали	1173–1250	Сана
5	Мухаммад Абид Синди	Мавахиб лятифа	1190–1257	обл. Синд, Забид, Медина
6	Ахмад Әли Сахаранфури	Таликат алә «Сахих» Бухари	д. 1297	обл. Сахаранфур
ОН ТӨРТІНШІ ҒАСЫР (1883–1980 ж. б. з.)
1	Абдулхай Лакнауи	Раф уа такмиль	1264–1304	Банда, Лакхнау
2	Мұхаммед Санбхали	Тансик низам	1263–1305	Самбхал
3	Захир Ахсан Нимауи	Асар сунан	1278–1322	Лакхнау ж. б.
4	Тахир ибн Салих Жазаири	Тавджих назар	1268–1338	Димашқ, Қаир
5	Мұхаммед ибн Жаффар Каттани	Рисаля мустатрафа	1274–1345	Фес
6	Халиль Ахмад Сахаранфури	Базл маджхуд	1269–1346	обл. Сахаранфур
7	Анвар Шах Кашмири	Файд Бари, Арф шази	1292–1352	обл. Кашмир, Деобанд
8	Абдурахман Мубаракфури	Тухфат ахуази, Тахкик калям	1283–1353	Мубаракпур
9	Абдульазиз Пунджаби	Бугъят әлмаи	1303–1359	Деобанд
10	Шаббир Ахмад Усмани	Фатх Мульхим, Фауаид тафсирия	1305–1369	Биджнор, Дабхел
11	Мұхаммад Захид Каусари	Нукат тарифа, Таниб хатиб	1296–1371	Дюздже, Қаир
12	Ахмад Мұхаммед Шакир	Умдат тафсир, Абхас фи ахкәм	1309–1377	Қаир
13	Ахмад ибн Сиддиқ Ғумари	Фатх Уаххаб, Мудауи	1320–1380	Кабилә бани Сағид
14	Абдулхай Каттани	Фихрис фахарис, Рахма мурсаля	1302–1382	Фес
15	Бадр-аләм Миратхи	Бадр сари, Тарджуман сунна	1316–1385	Сахаранпур, Деобанд, Дабхел
16	Абдурахман Муаллими	Анвар кәшифа, Танкил	1313–1386	Утма
17	Зафар Ахмад Усмани	Иляу сунан, Имдад ахкям	1310–1394	Сахаранпур, Тана Бауан, Хайдарабад (Синд)
18	Идрис Кандехлеуи	Талик сабих, Минхат мугис	1317–1394	Бхопал, Деобанд, Лахор
19	Махди Хасан Жилани	Сайф муджалля, Каляид азхар	1300–1396	Шахджаханпур
20	Юсуф Баннури	Маариф сунан, Нафхат анбар	1326–1397	Махабатабад, Карачи
ОН БЕСІНШІ ҒАСЫР (1980 жылдан бастап)
1	Закария Кандехлеуи	Ауджаз масалик, Абуаб уа тараджим	1315–1402	Кандехла, Сахаранпур
2	Йасин Фадани	Ташниф асма, Нихаят матляб	1335–1410	Мекке
3	Хабибурахман Азами	Нусрат хадис, Тахкик ахль хадис	1319–1412	Мау
4	Абдулфаттах Әбу Ғудда	Сафахат мин сабр уляма, Кымат заман	1336–1417	Хәләб
5	Ахмад Радо Биджнори	Ануар Бари	1324–1418	Биджнор
6	Абдурашид Нумани	Имам Ибн Маджа ва китабуху «Сунан»	1333–1420	Карачи
7	Абдулла Сиражуддин	Шарх «Манзума байкуния»	1342–1422	Хәләб

Ескертпе. Қысқартылған «ж.», «д.» және «к.» ның мағынасы «жуық», «дүниеден өтті» және «кейін» дегенді білдіреді. «Қала» және «Мемлекет» бағаналарында ғұламалардың өмірінде маңызды орын алған мекендер келтірілген, алайда бұл деректер толыққанды дәлдікке және абсолютті анықтыққа ие емес. Қазіргі замандағы мемлекеттердің тулары шартты түрде келтірілген: сол уақытта бұл мемлекеттердің болмағаны анық. 

Дереккөз: Мунтасир Заман (AhadithNotes) және Askimam.ru толықтыруымен 
Аударған: Darulahnaf.com