Діни кітаптарды оқыған кезде қай ғалым қандай уақытта өмір сүргені жайындағы білім көмекке келеді. Әр түрлі уақытта өмір сүрген бірдей есімдермен ғалымдар да аз емес. Кітаптар жайында да осыны айтуға болады. Мысалы, Ибн Абидинді оқыған кезде және оның мәтіндерінде "Любаб" кітабына сілтеме кездестіргенде біз кейін оның шәкірті Абдулғани Ғунеймимен жазылған "Любаб" кітабы емес екенін түсінеміз.
Төменде ханафи мәзхабы фақиһтарының есімдерімен кесте ұсынылған, мәзхаб құрушыдан бастап соңғы ғасырдың ғалымдарына дейін. Ең танымал болған фақиһтар ғана келтірілген. Бұл тізімге лайықты болған, алайда басқа да салада атаққа ие болған кейбір ғалымдар жазылмаған. Егерде бұл шектеулерді қоймағанда онда бұл тізім ұзаққа созылар еді.
№
|
Аты-жөні
|
Кітаптары
|
Жылдар
|
Қала
|
Мемлекет
|
ЕКІНШІ ҒАСЫР (719–816 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Әбу Ханифа
|
Асар
|
80–150
|
Куфа
|  |
2
|
Әбу Юсуф
|
Амали, Харадж
|
113–182
|
Куфа, Бағдат
| |
3
|
Мұхаммед Шәйбани
|
Асл, Жәми (сағир, кабир), Зиядат, Сияр кабир
|
132–189
|
Васит, Куфа, Бағдат, Ракка, Рей
|    |
4
|
Зуфар
|
110–158
|
Куфа, Басра
| | |
ҮШІНШІ ҒАСЫР (816–913 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Хасан ибн Зияд Люлюи
|
Муджаррад
|
д. 204
|
Куфа
| |
2
|
Әбу Сулейман Муса Жузаджани
|
Науадир
|
д. 200 к.
|
Бағдат
| |
3
|
Муалля ибн Мансур Рази
|
Науадир
|
ж. 150–211
|
Бағдат
| |
4
|
Әбу Хафс Кабир Бухари
|
150–217
|
Бұхара
|  | |
5
|
Иса ибн Абан
|
Худжадж (сағир, кабир)
|
д. 221
|
Басра
| |
6
|
Мұхаммад ибн Самаа Тамими
|
Адаб кади
|
130–233
|
Бағдад
| |
7
|
Ахмад ибн Амр Хассаф
|
Ахкәм аукаф
|
ж. 185–261
|
Бағдат
| |
8
|
Мұхаммед ибн Шуджа Салджи
|
Манасик
|
181–266
|
Бағдат
| |
ТӨРТІНШІ ҒАСЫР (913–1010 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Тахауи
|
Шарх маани асар, Мухтасар
|
239–321
|
Таха
|  |
2
|
Матуриди
|
Таухид, Тауилят әһли сунна
|
д. 333
|
Самарқант
| |
3
|
Мұхаммед Хаким Шахид
|
Кәфи (Мухтасар асл)
|
д. 334
|
Бұхара
| |
4
|
Әбу Хасан Кархи
|
Мухтасар
|
260–340
|
Бағдат
| |
5
|
Әбу Бакр Жассас Рази
|
Ахкәм Құран, Шарх «Мухтасар» Тахауи
|
305–370
|
Рей, Бағдат
|  |
6
|
Әбу Жафар Хиндувани
|
Шарх «Жами сағир»
|
300–362
|
Балх
|  |
7
|
Әбу Ләйс Самарқанди
|
Науазил, Уюн масаил
|
д. 373
|
Самарқант
| |
БЕСІНШІ ҒАСЫР (1010–1107 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Қудури
|
Мухтасар, Таджрид
|
362–428
|
Бағдат
| |
2
|
Әбу Зейд Дабуси
|
Такуим адиллә
|
367–430
|
Бұхара
| |
3
|
Әбу Аббас Ахмад Натифи
|
Жумал ахкәм, Уакиат
|
д. 446
|
Рей
| |
4
|
Абдулазиз Халуани
|
Мабсут
|
д. 448
|
Бұхара
| |
5
|
Әбу Хасан Әли Суғди
|
Нутаф фи фатауа
|
д. 461
|
Бұхара
| |
6
|
Әбу Наср Ахмад Акта
|
Шарх «Мухтасар» Қудури
|
д. 474
|
Рамхормоз
| |
7
|
Ахмад ибн Мансур Исбиджаби
|
Шарх «Жами сағир»
|
д. 480
|
Самарқант
| |
8
|
Фахрул-ислам Әли Баздауи
|
Усул
|
ж. 400–482
|
Самарқант
| |
9
|
Хувахар-Заде
|
Мабсут
|
д. 483
|
Бұхара
| |
10
|
Сарахси
|
Мабсут, Шарх «Сиәр кабир»
|
ж. д. 490
|
Серахс, Узген
|  |
АЛТЫНШЫ ҒАСЫР (1107–1204 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Захируддин Кабир Марғинани
|
д. 506
| |||
2
|
Әли Исбиджаби
|
Шарх «Мухтасар» Тахауи
|
454–535
|
Самарқант
| |
3
|
Садр Шахид
|
Уакиат, Шарх адаб қади
|
483–536
|
Бұхара
| |
4
|
Наджмуддин Омар Насафи
|
Таләба таләба
|
461–537
|
Карши
| |
5
|
Аләуддин Мұхаммед Самарқанди
|
Тухфат фукаха
|
д. 539
|
Бұхара
| |
6
|
Замахшари
|
Руус масаил
|
467–538
|
Замахшар
|  |
7
|
Әбу Фатх Абдурашид Уалуалиджи
|
Фатауа
|
467 – к. 540
|
Қундуз
| |
8
|
Ахмад ибн Мұса Кашши
|
Маджму науазил
|
ж. д. 550
| ||
9
|
Насыруддин Мұхаммад Самарканди
|
Фиқһ нафи, Мултакат
|
д. 556
|
Самарқант
| |
10
|
Рукнуддин Қирмани
|
Жауахир фатауа
|
д. 565
| ||
11
|
Сиражуддин Әли Оши
|
Фатауа, Бад амали
|
д. 569 к.
|
Ош
| |
12
|
Әбу Музаффар Асгад Қарабиси
|
Фурук
|
д. 570
| ||
13
|
Радиуддин Сарахси
|
Мухит ридауи
|
д. 571
|
Хәләб, Димашқ
| |
14
|
Әбу Наср Ахмад Аттаби
|
Фатауа, Шарһ зиәдат
|
д. 586
|
Бұхара
| |
15
|
Әбу Бакр ибн Масуд Касани
|
Бадаи санаи
|
д. 587
|
Касан, Хәләб
|   |
16
|
Хасан ибн Мансур Қодихан
|
Фатауа
|
д. 592
| ||
17
|
Бурхануддин Марғинани
|
Хидоя, Таджнис
|
д. 593
|
Риштан, Марғилан, Самарқант
|  |
18
|
Жамалуддин Ахмад Газнауи
|
Хауи кудси
|
д. 593
|
Хәләб
| |
19
|
Хусамуддин Әли Рази
|
Хуләсат даләил фи танких масаил
|
д. 598
|
Хәләб, Димашқ
| |
ЖЕТІНШІ ҒАСЫР (1204–1301 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Тахир ибн Ахмад Бухари
|
Хуләсат фатауа
|
д. 600 к.
|
Бұхара
| |
2
|
Бурхануддин Махмуд Бұхари
|
Мухит Бурхани, Захира Бурхания
|
д. 616
|
Марғилан, Бұхара
| |
3
|
Захируддин Мұхаммед Бұхари
|
Фатауа Захирия
|
д. 619
|
Бұхара
| |
4
|
Мадждуддин Мұхаммед Осрушни
|
Фусул
|
д. 633
|
обл. Осрушана
| |
5
|
Мұхаммед ибн Абдусаттар Қардари
|
Шарһ «Мунтахаб» Хусами
|
559–642
|
Бұхара
| |
6
|
Абдурахим Марғинани
|
Фусул имади
|
д. 651 к.
|
Марғилан
| |
7
|
Аляуддин Тарджумани
|
Ятимат дахр
|
д. 654
|
Өргенч
| |
8
|
Наджмуддин Мухтар Захиди
|
Куня, ХаУи, Муджтаба
|
д. 658
|
Газмин
| |
9
|
Зейнуддин Мухаммад Рази
|
Тухфат мулюк
|
610 – к. 666
|
Рей
| |
10
|
Махмуд ибн Ахмад Махбуби
|
Уикая
|
д. 673
| ||
11
|
Жалалуддин Карлани
|
Кифая (шарһ «Хидоя»)
|
д. 676
|
Хорезм
| |
12
|
Әбу Фадл Абдулла Маусили
|
Мухтар ли фатуа, Ихтияр
|
599–683
|
Мосул, Димашқ, Бағдат
| |
13
|
Музафаруддин Ахмад ибн Саати
|
Маджма Бахрейн
|
д. 694
|
Баалбек, Бағдат
|   |
СЕГІЗІНШІ ҒАСЫР (1301–1398 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Омар ибн Мұхаммед Суннами
|
Нисаб ихтисаб, Фатауа диәиә
|
7-ғасырдың басы
|  | |
2
|
Дауд ибн Юсуф Хатыб
|
Фатауа гиясия
|
8-ғасыр. 1-жарт.
| ||
3
|
Мұхаммед ибн Мұхаммед Қашғари
|
Мунят мусалли
|
д. 705
|
Қашғар
|  |
4
|
Хафизуддин Насафи
|
Манар, Канз дакаик, Кяфи
|
ж. 620–710
|
Карши
| |
5
|
Әбу Аббас Ахмад Саруджи
|
Гая (шарһ «Хидоя»)
|
637–710
| ||
6
|
Хусамуддин Хусейн Сығнақи
|
Нихая, Кяфи (шарһ «Усул» Баздауи)
|
ж. д. 714
|
Сығнақ
|  |
7
|
Фахруддин Осман Зейляи
|
Табин хакаик
|
д. 743
|
Қаир
| |
8
|
Убайдулла ибн Масуд Махбуби
|
Шарһ «Викая», Нукая
|
д. 745 немесе 747
|
Бұхара
| |
9
|
Киуамуддин Мұхаммед Кәки
|
Мирадж дирая
|
д. 749
|
Қаир
| |
10
|
Әмир Кәтиб Итқани
|
Ғаят баян, Шамил
|
685–758
|
Иқан
| |
11
|
Ибрахим ибн Әли Тарасуси
|
Анфа уасаил (Фатауа тарасусия)
|
721–758
|
Димашқ
| |
12
|
Жамалуддин Зейляи
|
Насб рая
|
д. 762
|
Каир
| |
13
|
Абдулуаххаб ибн Ахмад ибн Уахбан
|
Манзумат
|
728–768
|
Димашқ
| |
14
|
Тахир ибн Ислам Хорезми
|
Жауахир фиқһ
|
д. 771 к.
|
Хорезм
| |
15
|
Сиражуддин Омар Газнауи Хинди
|
Зубдат ахкәм
|
ж. 704–773
| | |
16
|
Әлим ибн Әля Татархани
|
Фатауа татархания
|
д. 786
|
Дели
| |
17
|
Акмалюддин Бабарти
|
Иная, Такрир
|
ж. 710–786
|
Қаир
| |
18
|
Шамсуддин Мұхаммед Кунауи
|
Дурар Бихар, Шарһ «Маджма Бахрейн»
|
д. 788
|
Конья
|  |
ТОҒЫЗЫНШЫ ҒАСЫР (1398–1495 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Әбу Бакр ибн Әли Хаддад
|
Сирадж уаххадж, Жаухара наира
|
720–800
|
Забид
|  |
2
|
Абдулятиф ибн Маляк
|
Шарх манар
|
д. 801
|
Тире
| |
3
|
Махмуд ибн Исраил ибн кади Самауна
|
Жами фусуләйн, Ләтаиф ишарат
|
д. 818 немесе 823
|
Самауна
| |
4
|
Мұхаммед Баззази Қардари
|
Фатауа баззазия
|
д. 827
| ||
5
|
Сиражуддин Әбу Хафс Омар Қари Хидоя
|
Фатауа Қари Хидоя
|
ж. 750–829
|
Қаир
| |
6
|
Әбу Хасан Әли Тарабулуси
|
Муин Хуккям
|
д. 844
|
Құдс
|  |
7
|
Әбу Бақа ибн Дия
|
Бахр амик, Тарих Мәккә
|
789–854
|
Мекке
|  |
8
|
Бадруддин Әйни
|
Биная, Рамз хакаик
|
762–855
|
Газиантеп, Қаир
| |
9
|
Камалуддин ибн Хумам
|
Фатх Кадир, Зед факир
|
788–861
|
Александрия
| |
10
|
Әбу Фида Қасим ибн Қутлубуға
|
Таших уа тарджих, Муньят әлмаи
|
802–879
|
Қаир
| |
11
|
Шамсуддин ибн Әмир Хадж
|
Халәбат муджалли, Такрир уа тахбир
|
825–879
|
Хәләб
|  |
12
|
Мұхаммед ибн Фарамурз мулла Хусру
|
Ғурар ахкәм, Дурар хуккәм
|
д. 885
|
Стамбул
| |
ОНЫНШЫ ҒАСЫР (1495–1592 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Сариуддин Абдулбарр ибн Шихна
|
Шарһ «Манзумат» Ибн Уахбан
|
851–921
|
Хәләб, Қаир
| |
2
|
Ибрахим ибн Мұса Тарбулуси
|
Исаф ли ахкәм аукаф
|
853–922
|
Триполи
| |
3
|
Ахмад ибн Сулейман (Ибн Кемал Паша)
|
Идах фи шарһ исләх
|
д. 940
|
Адрианополь
| |
4
|
Ахмад ибн Юнус Шилби
|
Хашият табин хакаик
|
д. 947
|
Қаир
| |
5
|
Шамсуддин Мухаммад Кухустани
|
Джами румуз, Джами мабани
|
ж. д. 950
|
Бұхара
| |
6
|
Ибрахим ибн Мұхаммед Хәләби
|
Мултака абхур, Гунят мутамалли
|
д. 956
|
Хәләб
| |
7
|
Зейнуддин ибн Ибрахим (Ибн Нуджейм)
|
Бахр раик, Ашбах уа назаир
|
д. 970
|
Қаир
| |
8
|
Мұхаммед ибн Бир Әли Биркауи
|
Тарика Мухаммадия
|
929–981
| | |
9
|
Мұхаммед мауля Әбу Суғуд
|
Тафсир Әби Суғуд
|
898–982
|
Искилип
| |
10
|
Синануддин Юсуф Амаси
|
Табьин махарим
|
893–986
| | |
11
|
Ахмад ибн Махмуд Қади-заде
|
Натаидж афкәр (такмиля «Фатһ Қадир»)
|
д. 988
|
Стамбул
| |
12
|
Рахматулла Синди
|
Любаб манасик
|
ж. 933–993
|
Синд, Гуджарат
| |
ОН БІРІНШІ ҒАСЫР (1592–1689 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Сиражуддин Омар ибн Ибрахим (Ибн Нуджейм)
|
Нахр фаик
|
д. 1005
| | |
2
|
Шихабуддин Тумурташи Газзи
|
Тануир абсар, Мусъифат мафатих
|
939 – ж. 1007
|
Газа
|  |
3
|
Мулла Әли Қари
|
Фатһ баб иная, Миркат мафатих
|
д. 1014
|
Герат, Мекке
|   |
4
|
Әбу Мұхаммед Бағдади
|
Маджма даманат
|
ж. д. 1030
| ||
5
|
Исмаил ибн Абдулғани Набулуси
|
Ахкәм (шарһ «Дурар хуккәм»)
|
1017–1062
|
Димашқ
| |
6
|
Әбу Ихләс Шурунбулали
|
Нур идах, Гунья хашиә алә «Дурар»
|
994–1069
|
Қаир
| |
7
|
Абдурахман Шейхи-Заде
|
Маджма анхур
|
д. 1078
| ||
8
|
Хайруддин ибн Ахмад Рамли
|
Фатауа хайрия
|
993–1081
|
Рамла
| |
9
|
Абдулқадир ибн Юсуф Қадри Афенди
|
Уакиат муфтин
|
1014–1083
|
Стамбул
| |
10
|
Низамуддин Бурханфури
|
Фатауа аламгирия
| |||
11
|
Аляуддин Мұхаммед Хаскафи
|
Дурр мухтар, Дурр мунтака
|
1025–1088
|
Димашқ
| |
12
|
Ахмад ибн Мухаммад Хамауи
|
Гамз уюн басаир
|
д. 1098
|
Қаир
| |
13
|
Мұхаммед Анкарауи
|
Фатауа анкарауия
|
ж. 1028–1098
|
Анкара
| |
14
|
Ибн Бири
|
Умдат зауи басаир
|
1023–1099
|
Медина, Мекке
| |
ОН ҮШІНШІ ҒАСЫР (1689–1786 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Асгад ибн Әби Бакр Ускудари Медини
|
Фатауа асгадия
|
1050–1116
|
Медина
| |
2
|
Абдулғани ибн Исмаил Наблуси
|
Нихаят мурад, Жаухар кәли
|
1050–1143
|
Димашқ
| |
3
|
Әбу Суғуд Азхари
|
Фатхулла мугин
|
д. 1172
| ||
4
|
Әбу Сағид Мұхаммед Хадими
|
Барика махмудия
|
1113–1176
|
Хадим
| |
5
|
Мұхаммед Хашим Татауи
|
Факихат бустан
|
1104–1174
|
Татта
|  |
6
|
Ибрахим ибн Мустафа Мазари Хәләби
|
Тухфат ахъяр
|
д. 1190
|
Хәләб
| |
7
|
Мустафа ибн Мұхаммед Таи
|
Тауфик Рахман
|
1138–1192
| ||
ОН ТӨРТІНШІ ҒАСЫР (1786–1883 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Ахмад ибн Мұхаммед Тахтауи
|
Хашият Тахтауи алә «Дурр»
|
д. 1231
|
Қаир
| |
2
|
Мұхаммед Әмин (Ибн Абидин)
|
Радд «Мухтар», Укуд дуррия
|
1198–1252
|
Димашқ
| |
3
|
Мұхаммед Әбид Синди Медини
|
Тауали Ануар
|
1190–1257
|
Медина
| |
4
|
Абдулғани Ғунейми Майдини
|
Любаб фи шарһ китаб
|
1222–1298
|
Димашқ
| |
ОН ТӨРТІНШІ ҒАСЫР (1883–1980 ж. б. з.)
| |||||
1
|
Абдулхай Лакнауи
|
Умдат риая, Сиая
|
1264–1304
|
Банда, Лакхнау
| |
2
|
Марджани
|
Назурат хак
|
1233–1306
|
Қазан
|  |
3
|
Аляуддин Мұхаммед ибн Абидин
|
Хадия уа аләиә
|
1244–1306
|
Димашқ
| |
4
|
Мұхаммед Аббаси Махди
|
Фатауа махдия
|
1243–1315
|
Александрия, Қаир
| |
5
|
Мұхаммед Камил Тарабулси
|
Фатауа камилия
|
1244–1315
|
Триполи
|  |
6
|
Әмин Әли Хайдар Афенди
|
Дурар хуккям (шарһ «Маджалля»)
|
д. 1321
|
Ахиска, Стамбул
|   |
7
|
Рашид Ахмад Гангохи
|
Фатауа рашидия
|
1244–1323
|
Гангох, Деобанд
| |
8
|
Абдулқадир Рафии
|
Такрир аля «Дурр Мухтар»
|
1248–1323
|
Триполи, Қаир
| |
9
|
Мұхаммед Халид Атаси
|
Шарһ «Муджаллят ахкәм»
|
1253–1326
|
Хомс
| |
10
|
Азизурахман Османи
|
Азиз фатауа
|
1275–1347
|
Деобанд
| |
11
|
Халил ибн Абдулқадир Нахляви
|
Дурар мубаха
|
д. 1350
|
Димашқ
| |
12
|
Мұхаммед Бахыт Мутыи
|
Фатауа
|
1271–1354
|
Мутыа, Қаир
| |
13
|
Ахмад ибн Мұхаммед Зарқа
|
Шарһ «Кауаид фикхия»
|
1285–1357
|
Хәләб
| |
14
|
Ашраф Әли Тануи
|
Имдад фатауа
|
1280–1362
|
Тана Баван
| |
15
|
Кифаятулла Дехлеуи
|
Кифаят муфти
|
1292–1372
|
Шахджаханпур, Дели
| |
16
|
Ахмад ибн Мұхаммед Қурди
|
Фатауа хәләбия
|
1297–1373
|
Хәләб
| |
17
|
Зафар Ахмад Османи
|
Иляу сунан, Имдад ахкәм
|
1310–1394
|
Сахаранпур, Тана Баван, Хайдарабад (Синд)
| |
18
|
Мұхаммед Шафи
|
Жауахир фиқһ, Имдад муфтин
|
1314–1396
|
Деобанд, Карачи
| |
ОН БЕСІНШІ ҒАСЫР ( 1980 жылдан бастап)
| |||||
1
|
Махмуд Хасан Гангохи
|
Фатауа махмудия
|
1325–1417
|
Гангох, Деобанд, Сахаранпур
| |
2
|
Низамуддин Азами
|
Низам фатауа
|
1328–1420
|
Ондра, Деобанд
| |
3
|
Абдурахим Ладжпори
|
Фатауа рахимия
|
1321–1422
|
Гуджарат
| |
4
|
Рашид Ахмад Людиануи
|
Ахсан фатауа
|
1341–1422
|
Людиана, Деобанд, Карачи
| |
Бұл тізімді құрастыруға көмек көрсеткендердің барлығына шексіз алғыс, әсіресе Муфти Хусейн Қадодия мен Муфти Замилурахманға (оларды Алла сақтасын).
Дереккөз: Мунтасир Заман (AhadithNotes) және Askimam.ru толықтыруымен
Аударған: Darulahnaf.com
Post a Comment